Дэлхий нийт удмын сангаа хадгалахын тулд бvх зvйлээ зориулж байна. Тэнэмэл еврей, цыганууд дэлхий нийтэд ад vзэгдэвч цусандаа бохиргvй аж тєрсєєр.  Тэр ч бvv хэл хєдєє аж ахуй эрхэлдэг орнууд малынхаа удмын санд ч ихээхэн анхаарал хандуулдаг. Харин харь шvтсэн монголчууд бид удмын сангаа хэрхэн хамгаалж байна вэ гэдэг дээр олон асуудал хєндєгдєх байх. Єнєєх дэлхийн талыг эзлэхэд хєл унаа болж, тєрийн сvлдэнд мєнхєрсєн адуу бараг л эрлийз боллоо. Магадгvй 100 жилийн дараа монгол адуу гэж нэг ийм адгуус байсан гэж музейд тавигдсан байхыг ч vгvйсгэхгvй. Хоточ банхар гэж бол бvр ч угvй болж, ёстой л зураг хєрєгнєєс олж хармаар болсон. Мал адгуусны хувьд ч ингээд єнгєрч гэж бодъё. Монгол хvнээ яах вэ.

        Эрлийз хvний ухаан сийрэг, холыг хардаг, тvргэн сэтгэдэг, оюуны єндєр чадавхитай гэсэн ойлголт газар авлаа. Хаа нэг єнгєт арьстай эрлийз монголчууд хамтлагт дуулж, нударга зєрvvлж бас сагс тоглож байгааг ингэж хэлмээргvй л юм. Аливаа улс оронд байдаг л зvйл шvv дээ. Эрлийзэжсэн эрлийзжээгvй бокс тоглож, тэр ч бvv хәл цэвэр монгол цусны хєвгvvд олимпийн аварга боллоо. Эрлийзэжсэн эрлийзжээгvй хамтлаг босгож, магадгvй Ази хавиас шагнал зулгааж байна. Ойрын жишээ дурьдая. Хятадын нэгэн муж улс болж, тєрийнх нь бодлогоор эрлийзжvvлээд нэгэн зуун руу дєхєж яваа євєр монголчуудаас холыг хараад, сийрэг сэтгээд дэлхийдээ байг гэхэд бvх хятадад гайхагдсан хэн байна вэ. Туй ч алга. Тийм л сийрэг ухаантай, оюуны єндєр чадавхитай юм бол манай уран зохиолын жараад оны хэв загвартайгаа зууралдан амьдарч байх уу.
          Тийм л мундаг улс юм бол манай захын нэг жижиг сургууль дээр дэд докторын зэрэг хамгаалсан нєхдvvдээ бурханчилан шvтэх vv. Уран зохиолоо аман зохиолын хэлбэрээс нь салгаж чадаагvй ийм л эрлийзvvд хилийн цаана байна. Тэд бол биднээс тасарсан хятадын эрлийзvvд. Бас нэгэн жишээг авч vзье. Орос ах нар биднийг хамгаалж байх vед тєрсєн ид насны эрлийз эрчvvд, бvсгvйчvvд Монголоор дvvрэн бий. Тэд нар тив дэлхийд бvv хэл Монголдоо гайхагдсангvй, тэр ч бvv хәл аймаг сумын хэмжээнд ч дундач амьдралтай аж тєрж байна. Сvvлийн vед энэ мэт даяаршлийн болон ойлгогдохгvй ардчиллын буянаар эрлийз хvvхэд олноор тєрєх болсон тухай санаа зовнин ярих хvмvvс олон болжээ. Хамгийн гол нь бидэнд vндэстнээ хамгаалах нарийн бодлого алга.
Нєгєє талаар удмын сан хамгаалах бодлого ч маш муу байгаагийн шинж. 80 сая хvн амтай Германд нэг сая хvн нь харийнхантай цусаа холилдуулна л биз дээ. Хоёр, гурван сая байсан ч яадаг юм, vндэс яс, цусаа аваад л vлдэнэ. Гэтэл 2.7 сая хvн амтай Монгол Улсад 10 хvний цус бохирдсон ч хэцvv л сонсогдоно. Улс vндэстний анхаарах хамгийн гол зvйл бол удмын сан гэдгийг дэлхий нийт харуулсаар байна. Удмын сандаа нєлєєлчих вий хэмээн нэг хvнд ногдох спиртын хэмжээндээ хvртэл анхаарч байхад манай улсад нэг хvнд ногдох спиртын хэмжээ дэлхий нийтээс даруй дєрєв дахин давжээ. Ингээд монгол эр хvнд ногдох спиртын хэмжээ хэрээс хэтрээд ирэхээр харийнхантай гэрлэх охид бvсгvйчvvдийн тоо єдрєєс єдєрт єссєєр. Энэ ардчилал хэмээх биегvй малгай дор удмын сан маань устах вий дээ.

          Ардчилал хэмээх зүйлийг муучлах гэсэн хэрэг биш шүү гэдгийг энд дурдаж хэлэх нь зүйтэй байх. Яагаад гэхээр ардчилал нэрийн дор хэдэн залуус улстөр болж тоглосон жилүүдээс Монгол удмын санд аюул нүүрлэж үлдсэн болохоор ийн хэлсэн хэрэг. Өнөөдөр УИХ-ын гишүүн Г.Батхүүгээс эхлээд спиртын үйлдвэрлэл явуулдаг. Түүнийгээ эрх чөлөөт ардчилсан нийгэм гэдэг. Болохгүй юм алга. Ер нь шийдвэр гаргах түвшний мяндагтнууд архи үйлдвэрлээд байхаар юу болох вэ. Өдрөөс өдөрт удмын санд гэтэж байгаа харийн бодлого хэрэгжүүлээд байдаг юм биш биз ч гэж хардмаар санагдах юм. Төрөх эмнэлгүүдэд эрлийз хүүхэд олноор төрөх боллоо л гэх юм. Хүн нэмэгдэж байгаа нь сайхан ч эрлийз нь давамгайлаад байвал юу болох вэ. Өнөөдөр хүмүүнлэг ардчилсан нийгэм хэмээх малгай дор харийнхантай сүлбэлдэх, гэр бүл болох байдал газар авч байна. Удмын сангаа хамгаалсан ямар ч бодлого алга. Ийм бодлого боловсруулахын оронд ардчилсан нийгэм гэж ярих болжээ. Ардчилсан нийгэмд шилжээд нэгэнтээ 20 оныг үдсэн. Энэ өнгөрч одсон 20 гаруй жилд бид удмынхаа санд нэлээд бохир цус юүлсэн судалгаа ч байна. Нөгөө талд болохоор ид насны эрчүүд нь архин далайд живсэн судалгаа ч бий. Энэ хоёр зүйлийг өнгөрөгч 20 жилд хэт их мандуулсан учраас хоёр талаасаа удмын санд нөлөөлөөд эхэллээ. Тэгэхээр бид удмын сангаа хамгаалах үндэсний хэмжээний бодлого боловсруулах цаг болжээ. Юм л болбол хүмүүнлэг ардчилсан нийгэм гэж хэлчихээд нүдэн балай чихэн дүлий яваад байж болохгүй байх аа.

Н.Дөл